शतकमहोत्सव सदर क्र. ९: संस्थेचा रौप्यमहोत्सव

शतकमहोत्सव सदर क्र. ९: संस्थेचा रौप्यमहोत्सव

९ जून १९४६ या दिवशी पार्ले टिळक विद्यालय संस्थेला २५ वर्षे पूर्ण झाली.
ज्या दिवशी संस्थेची स्थापना झाली त्याच दिवशी पार्ले टिळक विदयालय या मराठी माध्यमाच्या शाळेची स्थापना संस्थेने केली. या शाळेची पंचवीस वर्षात झालेली प्रगती व त्यासाठी संस्थेने उचललेली पावले, यामध्ये असणारा विविध व्यक्तींचा सहभाग, त्या काळातील महत्वाच्या घटना, आठवणी इत्यादी सर्वांची माहिती संक्षिप्त रूपाने याआधीच्या ८ सदरात दिली होती.
या सदरात संस्थेने व पार्ले टिळक विद्यालय या शाळेने रौप्यमहोत्सव कशा रीतीने साजरा केला व त्यावेळची कार्य पद्धती कशी होती हे आपण पाहणार आहोत.
रौप्यमहोत्सवाचे नियोजन
हा रौप्यमहोत्सव साजरा करण्यासाठी एक स्वतंत्र मध्यवर्ती मंडळ स्थापन करण्यात आले होते. या मध्यवर्ती मंडळाची पहिली सभा २० मार्च ,१९४६ या दिवशी झाली.मंडळाचे पदाधिकारी व सदस्य नियुक्त केले गेले. या सभेत रौप्यमहोत्सवी समारंभाची स्थूल रूपरेषा व पोटमंडळे कोणती असावीत याबद्दल चर्चा झाली.
समारंभाची स्थूल रूपरेषा
१. रौप्यमहोत्सव समारंभ सन १९४६ च्या डिसेंबर महिन्यात साधारणतः एक आठवडा साजरा करण्यात यावा.
२ हा समारंभ कोणतरी थोर व्यक्तीचे अध्यक्षतेखाली सभा स्वरूपात साजरा व्हावा. त्यावेळी विद्यालयाचा गत २५ वर्षाचा अहवाल वाचला जाऊन विद्यालयाची प्रगती व वाढ कसकशी होत गेली हे दाखवले जावे.
३. शैक्षणिक व औद्योगिक क्षेत्रातील निरनिराळया तज्ज्ञ व अधिकारी व्यक्तींची व्याख्याने ठेवावीत.
४. माजी विद्यार्थ्यांचे शारीरिक व बौद्धिक कार्यक्रम ठेवण्यात यावेत.
५. विद्यालयातील इंग्रजी व मराठी शाखांतील विद्यार्थ्यांचे शारीरिक व बौद्धिक कार्यक्रम ठेवण्यात यावेत.
६. विद्यालयातील शिक्षण पद्धतीचे प्रात्यक्षिक पालक वर्गास दाखवणे.
७. प्रदर्शन भरवणे.
८. खेळांचे सामने आयोजित करणे.
मध्यवर्ती मंडळाकडून अपेक्षिलेले कार्य पुढीलप्रमाणे होते
१. विद्यालयांसाठी निधी गोळा करणे.
२. रौप्यमहोत्सव दोन ते तीन दिवसांच्या कार्यक्रमाने साजरा करणे
३. रौप्यमहोत्सवी विशेषांक पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करणे.

वरील सर्व कार्यक्रम व योजना सुव्यवस्थितपणे पार पाडण्यासाठी पोटमंडळे नियुक्त करण्यात आली
१, प्रचार व निधी मंडळ
२ ग्रन्थ व त्याचे संपादक मंडळ
३ कार्यक्रम मंडळ
४ स्वयंसेवक मंडळ.
वरील प्रत्येक मंडळाच्या नियमित सभा घेतल्या जात होत्या. त्या सभेमध्ये प्रत्येक विषयावर चर्चा होत असे.
महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व असलेले पु .ल.देशपांडे हे वरील सर्व मंडळात सक्रिय होते.
रौप्य महोत्सव निधी
रौप्य महोत्सव साजरा करण्यासाठी लागणाऱ्या खर्चाबद्दल व त्यासाठी निधी उभारण्याबद्दल चर्चा झाली. निधी गोळा करण्याच्या योजनेचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे असावे असे ठरले.
१. लोकांना व्यक्तिशः गाठून मोठ्या देणग्या मिळवणे.
२. विद्यालयास रु. १०१ व इतर देणारे देणगीदार मिळवणे.
३. मदतीसाठी लहान रकमांची तिकिटे काढून खपवणे
४. सिनेमा नाटके व इतर विविध कार्यक्रम तिकिटे ठेऊन शक्य तर करणे.

रौप्यमहोत्सवातील समारंभ
९ जून १९४६
या दिवशी विद्यालयात रौप्यमहोत्सवी मंडळाने छोटेखानी समारंभ आयोजित केला त्यात आगामी महोत्सवाची नांदी केली गेली.
२८ एप्रिल १९४६
मुंबईत रौप्यमहोत्सवी मंडळाने ” कुंकू ” हा चित्रपट सिनेमागृहात तिकिटे लावून ठेवला होता.
२९ व ३० जून १९४६
या दोन दिवशी ना. धो. ताम्हणकर कृत ” नव्या जुन्या” या नाटकाचे प्रयोग लोकमान्य सेवा संघात केले गेले. त्यातला एक दिवस प्रौढ नागरिकांसाठी तर दुसरा विद्यार्थ्यांसाठी होता. नाटकाचे हे दोन्ही प्रयोग तिकिटे लावून ठेवले होते.

या नाटकाच्या अनुषंगाने काही मार्गदर्शक सूचना केल्या गेल्या त्या अशा
१. नाटकाचे वेळी टिळक मंदिराबाहेर एखादा कॉफी स्टॉल ठेवता आल्यास मद्रासी हॉटेल मालकांना विचारून व्यवस्था करावी
२. नाट्य प्रयोगाचे आदले दिवशी मंदिरात स्टेजवर रंगीत तालीम घेतली जावी.
३, नाट्य प्रयोगाचे वेळी लागणारे सर्व सामान आगाऊ जमवणे
४, नाट्यप्रयोगाचे वेळी शक्य तो कोणासही नाटकात काम करणाऱ्या मुलींच्या पालकांस वा नातेवाईकांसहि कॉम्प्लिमेंटरी पासेस विनामूल्य प्रवेश पत्रिका देण्याची प्रथा पडली जाऊ नये.
मान्यवरांच्या भेटी
रौप्यमहोत्सवानिमित्त अनेक मान्यवर व्यक्तींनी शाळेला भेटी दिल्या. त्यातल्या काही जणांनी दिलेले संदेश आजच्या काळातही तितकेच उपयुक्त आहेत. काही महत्वाचे पुढे उद्धृत करतो
श्री गो. स. सरदेसाई, इतिहासकार २९.०८.१९४६
मिळवलेल्या यशाबद्दल संतोष प्रकट करताना पुढील कर्तव्याची जाणीव बाळगून तसा नवीन उपक्रम करणे प्रत्येक संस्थेस व व्यक्तीस आवश्यक आहे, परीक्षेसाठी विद्यार्थी तयार करण्याचा काळ गेला, आता नवीन उद्योगाचा व राष्ट्रसेवेचा काळ आला असून त्याला कार्यक्षम अशी भावी पिढी तयार झाली पाहिजे.

श्री गो.रा. परांजपे, माजी प्राचार्य , रॉयल इन्स्टिटूट ऑफ सायन्स. १६.०८.१९४६
सर्वच विद्यार्थ्यांना एका ठराविक मार्गाने नेण्यापेक्षा प्रत्येकाला त्याच्या आवडत्या विषयात प्रगती करून घेण्यास सहाय्य करणे हे निःसंशय जास्त हितावह ठरते असे आता मान्य झाले आहे.

डिसेम्बर १९४६
डिसेम्बर मध्ये रौप्यमहोत्सवी समारंभ करण्याचे ठरवले होते परंतु रौप्य महोत्सवी अंकाच्या प्रसिद्धीकरता लागणारा पुरेसा कागद सरकारकडून मिळाला नाही. या कारणास्तव डिसेंबर मध्ये अंक प्रसिद्ध करणे अवघड असल्याने त्या महिन्यातील रौप्यमहोत्सवी समारंभ पुढे ढकलण्यात आला.

दि. १३, एप्रिल १९४७ ते १६ एप्रिल १९४७
दि १३ एप्रिल १९४७ या पहिल्या दिवशी या महोत्सवाचे उदघाटन त्या वेळच्या मुंबई राज्याचे माननीय पंतप्रधान व शिक्षण मंत्री बाळ गंगाधर खेर यांच्या हस्ते झाला. व रौप्य महोत्सवी अंक ” आत्मस्वरूप” याचे प्रकाशन झाले.
१६ मार्च १९४७ रोजी लोकमान्य टिळकांचे नातू ,केसरीचे संपादक जयंतराव टिळक यांच्या अध्यक्षतेखाली रौप्य महोत्सवाचा समारोप करण्यात आला.
रौप्य महोत्सवाच्या इतर दिवशीच्या कार्यक्रमांना नामदार गो.ध.वर्तक, प्राध्यापक म.अ करंदीकर यांच्यासारखी थोर मंडळी उपस्थित होती.
वरील सर्व माननीय व्यक्तींनी संस्थेच्या कार्याचा यथोचित गौरव केला.
या महोत्सवात विद्यार्थ्यांनी विविध करमणुकीचे कार्यक्रम केले. त्यात दोन नाटकांचाही समावेश होता.
या महोत्सवातील दोन नाटके होती मुलांचे “संगीत वीरवचन” आचार्य अत्रे कृत नाटक तर मुलींचे “ज्योती” मालतीबाई दांडेकर लिखित नाटक. या नाटकांकरिता प्रवेशपत्रिका ठेवल्या होत्या.संस्थेला अथवा शाळेला देणगी देणाऱ्यास दोन पेक्षा अधिक प्रवेशपत्रिका देऊ नयेत असे ठरवण्यात आले.
रौप्य महोत्सवी विशेषांक
रौप्यमहोत्सवी वर्षानिमित्त संस्थेच्या स्थापनेचा व वाढीचा इतिहास सांगणारा व या कार्यात ज्यांनी योगदान दिले त्या सर्व व्यक्तींविषयी माहिती देणारा असा विशेषांकप्रसिद्ध करण्यात आला. त्याचे नाव होते ” आत्मस्वरूप”
विशेषांकाबाबतीत पु ल देशपांडेंच्या सूचना
१, विद्यमान शिक्षकांपैकी काही शिक्षकांनी विद्यार्थ्यासंबंधीच्या आपल्या आठवणी लिहाव्यात
२. विशेषांकाचे नाव बाळबोधी न ठेवता आकर्षक ठेवावे त्यायोगे अंकाच्या खपास मदत होईल
३. शाळेच्या आतापर्यंत होऊन गेलेल्या सर्व मुख्याध्यापकांची छायाचित्रे समाविष्ट करावीत

आजही कुठल्याही शिक्षण संस्थेचा रौप्य, सुवर्ण ,शताब्दी महोत्सव साजरा करायचा असेल तर साधारणपणे वर उल्लेखिलेल्या पद्धतीने साजरा केला जातो. या महोत्सवासाठी निधी उभारण्यासाठी कमी अधिक प्रमाणात लेखात दिल्याप्रमाणे स्रोत उपलब्ध असतात. स्वायत्तता ठेऊन निधी उभारणे अथवा सरकारी अनुदान मिळवणे अतिशय अवघड आहे.

लोकमान्य टिळकांच्या प्रेरणेने स्थापन केलेल्या पार्ले टिळक विद्यालय या संस्थेने “पार्ले टिळक विद्यालय “हि शाळा संस्था स्थापनेच्या पहिल्याच दिवशी सुरु केली. या २५ वर्षाच्या कालावधीत अनेक अडचणींचा सामना करत, कुठल्याही प्रकारे तडजोड न करता, सरकारी अनुदान न घेता, संस्थेच्या हितचिंकांकडून निधी उभारत (यात प्रामुख्याने संचालक मंडळ सदस्य होते) एक आदर्श शाळा निर्माण केली. ४ विद्यार्थ्यांपासून सुरु झालेल्या व एका संचालकांच्या घरात भरत असलेल्या शाळेची आता स्वतःची स्वतंत्र इमारत झाली होती व विद्यार्थ्यांची संख्या १२०० पर्यंत गेली होती. पुनरावृत्ती होऊन सुद्धा शाळेच्या या प्रगतीमध्ये दादासाहेब पारधी व तात्यासाहेब परांजपे यांचे अमूल्य योगदान होते हे नमूद करावे लागेल. त्याचबरोबर चालक मंडळाचे इतर सदस्य, शिक्षक आणि हितचिंतक आपापली कामे चोख केली.
आता स्वातंत्र्यानंतरचा काळ सुरु झाला. संचालक मंडळात बदल होऊन काही तरुण पिढीचे प्रतिनिधी मंडळावर नियुक्त केले गेले. पुढील कालावधीत संस्थेचा झपाटयाने विस्तार केला गेला. तो कसा ते आपण पाहू या पुढील सदरांमध्ये