औद्योगिक शिक्षण व सरकारी मान्यता : शतकमहोत्सव सदर क्र.5

शतकमहोत्सव सदर क्र.5: औद्योगिक शिक्षण व सरकारी मान्यता

विद्यालयाची स्वतःच्या मालकीची इमारत १९२३ साली झाली आणि मार्च १९२३ पासून शाळेचे वर्ग या नवीन इमारतीत भरण्यास सुरवात झाली. लोकमान्य टिळकांच्या प्रेरणेने ह्या शाळेची स्थापना झाली होती. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यावेळच्या संचालक मंडळावर होता. लोकमान्य टिळकांचा बौद्धिक शिक्षणाबरोबरच औद्योगिक शिक्षणावर सुद्धा भर होता. विद्यालयाचे ध्येय ठरवताना औद्योगिक शिक्षणाचे महत्व लक्षात घेऊन ते मूळ ध्येयामध्ये समाविष्ट करण्यात आले.जीवनास उपयुक्त असे पायाशुद्ध शिक्षण देण्याचा संस्थेचा हेतू होता. टिळक विद्यालयाचा विद्यार्थी सतेज बुद्धिमान व स्वावलंबी झाला पाहिजे. या दृष्टीने औद्योगिक शाखा काढण्याचे ठरवले.
विद्यालयाचे ध्येय :
बौद्धिक व औद्योगिक शिक्षण हे विद्यालयाचे ध्येय अगदी आरंभापासून होते. या ध्येयामध्ये लवकरचं शारिरीक शिक्षणाची भर पडून पूर्वीचेचं ध्येय थोडे व्यापक करण्यात आले. या ध्येयानुसार फक्त औद्योगिक शिक्षणाबाबतची बाब सोडून मुलामुलींची बौद्धिक व शारीरिक प्रगती करण्यासाठी सर्व व्यवस्था करावी असे नमूद करण्यात आले.
औद्योगिक शिक्षण :
सन १९२३ पासून १९२६ अखेरपावेतो औद्योगिक खाते चालू होते. विद्यालयातून नुसते कारकून बाहेर पडण्याऐवजी सुशिक्षित कारागीर बाहेर पडले तर ते आधिक चांगले असे वाटत असल्यामुळे औद्योगिक शाखा काढण्यात आली. औदयोगिक शिक्षण हा राष्ट्राचा पाया आहे. बौद्धिक शिक्षणास जर औद्योगिक शिक्षणाची जोड मिळाली नाही तर बुद्धिजीवी व्यक्तीला निराशेने तळमळत बसावे लागेल असे संचालक मंडळाचे ठाम मत होते.
या शाखेत विणकाम, सुतारकाम, बागायत यासारखे विषय शिकविले जात. मुलींना शिवण वर्ग होता.लहान मुलामुलींना कागदकाम व मातकाम यासारखे विविध विषय ठेविले होते.
औद्योगिक विभागात प्रवेश घेणाऱ्या मुलांकडून थोडीशी वेगळी फी घेतली जात असे. या मुलांना वेळापत्रकात ४० मिनिटांचे २ तास विणकाम व सुतारकाम यासाठी दिलेले असत. त्यावेळी पुष्कळसे स्थानिक विद्यार्थीचं विद्यालयाचा शिक्षण फायदा घेणारे असल्यामुळे ते शाळेच्या ठरीव वेळेबाहेरही बागवाना बरोबर बागायतीचे व्यवसायात्मक प्रात्यक्षिक शिक्षण घेऊ शकत असत. औद्योगिक शाखा त्यावेळी तरी लोकप्रिय होती यात संदेह नाही.
विणकाम शाखा :
ही शाखा ३ वर्ष चालू होती. १९२३ पासून विणकाम वर्ग सुरु झाले. या वर्गात सुताच्या लड्या तयार करणे, बोबिन्स भरणे,फणीभरणे, ताणा तयार करणे, मागावर कापड विणणे, या सर्व गोष्टी शिकविल्या जात. तो काळ स्वदेशीच्या जास्त पुरस्कारचा होता.मुलांना विणकामात हौस वाटे. या विभागाकरिता पॉवर लूम्स आणले होते.श्री दाते हे विणकाम शिक्षक होते.

कापड विक्रीसंबंधी त्यावेळी संचालक मंडळाने व्यवस्था केली होती. यात विक्रीची किंमत व वितरणाच्या बाबतीत विचारविनिमय झाला. त्यानुसार कापडात सुताची किंमत एका वारास जी पडेल ती व त्यात मजुरी, इतर खर्चाकरिता ३ आणे प्रत्येक वारास मिळवून जी येईल ती विक्रीची किंमत धरावी असे ठरले. या खात्यात तयार होणारा माल –(रुमाल ,धोतरे,शर्टिंग वगैरे) खपविण्याची तजवीज चालकांपैकी श्री.पारधी व श्री. गणेश पेठे यांनी केली होती. मागाची व्यवस्था व्यापारी नफा तोट्याचे दृष्टीने चालवावी कि केवळ शिक्षण म्हणून चालू ठेवावी या विषयी तज्ज्ञांची समिती नेमली.त्या समितीचा रिपोर्ट सोबत दिले आहेत.
शेवटी आर्थिकदृष्टया बुडीत खाते म्हणून विणकामाचा वर्ग बंद करावा लागला.




सुतारकाम :
या विभागाची व्यवस्था शिक्षक श्री. रावजी रणछोड यांजकडे होती. विद्यालयाच्या आरंभीच्या लाकडी सामानसुमानाचे पुष्कळसे भाग या सुतारवर्गातील मुलांनीच तयार केले होते.
बागायत :
मुले हौसेने बागेत काम करायला तयार असत. विद्यालयाच्या परीसरातील फुलझाडांची मशागत मुलेच हौसेने करीत असत. शाळेस विहीर नसल्यामुळे बाग करणे अव्यवहार्य ठरत होते.
शिवणकाम व हस्तकौशल्य वर्ग:
मुलींना ३ इयत्तापर्यंत शिवण कामाची सोय करुन दिलेली होती. मुलामुलींना कागदकाम व मातकाम यांचेहि शिक्षण देण्याची वेळोवेळी तजवीज केलेली होती. तथापि कागद व मातकाम यांसारख्या स्वतंत्र अशा उपयुक्त विषयांचे शिक्षक हवे तेव्हा नेहमीच मिळू शकतात असे नाही.
म्हणून विद्यालयाने श्रीमती रमाबाई रोडे यांना मुद्दाम कागदकाम व फॅन्सी वर्क या विषयांचे स्वतंत्ररीत्या शिक्षण घेण्याकरीता पाठवून त्यांचेकडे कागदकाम व मातकाम वगैरे विषय सोपविले होते. मुलांच्या छंदवृतीस (Hobbies) भरपूर वाव मिळावा यासाठी दरसाल एक हस्तकौशल्याचे प्रदर्शन भरविण्याचा सामान्य प्रघात होता.
वरीलपैकी बागकाम शिवणकाम हस्तकला अजूनही चालू आहे. ज्या औद्योगिक शिक्षणाचा लोकमान्यांनी सुमारे १०० वर्षांपूर्वी पुरस्कार केला होता तेच आता जॉब स्किल या नावाने शैक्षणिक अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न होत आहे.विविध उपक्रमांद्वारे विद्यार्थी / विद्यार्थिनी स्वावलंबी होतील अशी व्यवस्था केल्यास ती लोकमान्यांना खरी आदरांजली होईल .

सरकारी मान्यता (१९२५ ते १९२८ )
शाळा वाढता वाढता काही मुले इंग्रजी सहावी पास झाली .यापुढे विश्वविद्यालयास शाळा जोडून विद्यार्थ्यांना ज्ञानाचा पुढील मार्ग खुला करून देणे जरूर होते. यासाठी प्रथमच शाळा मुंबई विश्वविद्यालयास जोडून घेण्याचा व सरकारी मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न केला. या प्रयत्नात कायमचे यश मिळून देण्याचा मुंबई विश्वविद्यालयाचा व सरकारच्या शिक्षण खात्याचा प्रघातच नसल्यामूळे केवळ आमच्या प्रयत्नास तात्पुरते यश व हंगामी मान्यता या दोघांकडून मिळाली. परंतु ती देताना वेळोवेळी निरनिराळ्या अधिकाऱ्यांनी व युनिव्हर्सिटी कमिशनने जी कसून कसोटी लावली त्यास पुरे पडण्यातच पाच वर्षे गेली.सरकारी ऑफिसरला तर प्रथम हि असहकारितेतली राष्ट्रीय शाळा आहे असे वाटले. सरकार अशा चरख्याच्या शाळा मान्य करणार नाही असे शाळेत न येता ऑफिसमधील खुर्चीत बसून सांगू लागले, त्यांना ऑफिसमधील खुर्ची सोडून शाळेत इन्स्पेक्शनसाठी यावयास लावण्यातच व शिवाय पत्रव्यवहार , कित्येक प्रत्यक्ष भेटी , खुलासा, स्टॅस्टिस्टीक्स वगैरेची माहिती पुरविणे यासाठी सहा महिने खर्ची घालावे लागले. इन्स्पेक्शनसाठी अधिकारी एकदा, दोनदा नाही तर तीनवेळा सुद्धा येऊन गेले..पण याचा एक चांगला परिणाम झाला तो म्हणजे सरकारी मान्यतेमुळे मुलांची संख्या वाढू लागली. वेळोवेळी केलेल्या तपासणी अधिकाऱ्यांचे अहवाल सोबत दिले आहेत.
वरील अनुभव त्यावेळच्या संचालकांना व शाळा चालवणाऱ्या मुख्याध्यापक, शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी याना (१९२५ ते १९२८ मध्ये) आला होता. लोकमान्य टिळक द्रष्टे होते. त्यांनी आधीच ओळखले होते कि ब्रिटिशांच्या शिक्षण पद्धतीतून कारकून तयार होतील.पण त्यांच्यात राष्ट्रीय अस्मिता जागृत होणार नाही. चरख्याच्या शाळा मान्य करणार नाही या सरकारी ऑफिसरच्या वक्त्यव्यावरून हे स्पष्ट होते . तसेच ब्रिटिशांनी नोकरशाही व त्यांच्याकडून राबविले जाणारे प्रशासन याची एक घट्ट वीण बनवली होती. ही व्यवस्था एवढी बळकट आहे कि भल्या भल्यांना त्यात बदल करणे अवघड जात आहे.